آلوئول یا محل دندان ها در فکین | بررسی علمی

آلوئول به دندان های در فکین در حفره های خاص گفته می شود.پس از بیرون آوردن دندان ، این حفره های خالی ، نام ساکت (socket) به خود می گیرند.در مورد دندان های چند ریشه ای ، این دندان ها در حد فاصل ریشه در داخل آلوئول ، تیغه های استخوانی رسوب می کنند که استخوان بین ریشه ای (interradicular bone) نامیده می شود.وجود این استخوان ، علاوه بر تقویت استحکام دندان در آلوئول ، باعث تقسیم شدن حفره اصلی به حفره های کوچکتر فرعی (به تعداد ریشه ها) می گردد

دندان های شیری به تعداد بیست عدد و دندان های دائمی به تعداد سی و دو عدد در انسان می رویند.بسته به وظیفه محوله – به هریک یا هر گروه از دندان ها- نوع و شکل تاج یا ریشه یا خر دو از سایر  دندان ها متمایز است.علاوه بر آن عواملی از قبیل توارث ، تغذیه و شرایط محیط دهان و زیستگاه جغرافیایی فرد نیز بر روی اندازه ، استحکام و فرم وضعیت ریشه این دندان ها نیز بی تاثیر نیست.

آلوئول و حفره دهانی

هر حفره دندانی یا آلوئول ، چهار دیواره دارد: دو دیواره مزیالی و دیستالی که حدفاصل این آلوئول با آلوئول مجاورند- و سپتوم بین دندانی (interseptal bone) نامیده می شوند-و دو دیواره یا صفحه (plate) که در دو سوی باکال و لینگوال در فک پایین و یا پالاتال در فک بالا قرار گرفته اند و به این ترتیب صفحه یا تابل باکال و صفحه یا تابل لینگوال خوانده می شوند.تمامی این فضاهای آلوئولی در قسمتی از استخوان فک قرار دارد که زایده آلوئولی (alveolar process) خوانده می شود.بافت نرمی که این زوائد آلوئولی را می پوشاند از داخل به خارج ابتدا پریوست ، سپس بافت زیر مخاطی (lamina propria) و در خارج بسته به محل ، اپیتلیوم لثه چسبنده یا آزاد است.

آناتومومورفولوژی دندان ها :

 دندان های شیری و دائمی علاوه بر تعداد، در مرفولژی تاج و ریشه و اندازه نیز با یکدیگر تفاوت دارند. علاوه بر آن، یک دندان معین به خصوص در گروه دندان دائمی، در افراد گوناگون، ممکن است اشکال متفاوتی داشته باشد.

همانطور که در شکل فوق می بینیم در یک دندان می توان تفاوت اندازه و فرم بارزی را مشاهده کرد. در هنگام بیرون آوردن دندان ها این گوناگونی های شکل دندان، به خصوصدر مورد ریشه ها از اهمیت بسیاری برخوردار است. در ذیل به چند مورد از ناهنجاری های رشدی تکاملی دندان ها که ممکن است ایجاد اشکالاتی در هنگام خارج کردن آنها شوند به اختصار اشاره می کنیم.

فیوژن (Fusion):

عبارت از به هم جوش خوردن دوجوانه مستقل دندانی در دوران جنینی است که اگر این پدیده قبل از آهکی شدن دندان ها صورت پذیرد ماحصل آن، تشکیل یک دندان واحد با ابعاد طبیعی یا اندکی بزرگ تر خواهد بود. اما چناچه جوش خوردن دوجوانه دندانی پس از آهکی شدن باشد معمولا با دندانی با اندازه دوبرابر یک دندان معمولی و تاج دوشاخه مواجه خواهیم شد. جوش خوردگی ممکن است بین دو دندان مستقل مجاور یکدیگر و یا یک دندان معمولی و یک جوانه اضافی روی داد باشد. این پدیده درمورد دندان های شیری، شایع تر است و اغلب به دندان های قدامی محدود می شود.

جمینیشن(Gemination) :

 عبارت است از دوشقه شدن یک جوانه دندانی که تشکیل دو دندان ناقص را  با یک ریشه واحد و مشترک می دهد. پالپ دو دندان یا در حقیقت دوتاج، تقسیم شده، همچنین ریشه آنها مشترک و عرض مزیودیستال تاج وسعت یافته است. این پدیده نیز در گروه دندان های شیری شایع تر است.

کانکرسنس (Concrescence):

 عبارت است از اتصال یافتن دو دندان کاملا تکامل یافته به یکدیگر از ناحیه ریشه و به خصوص هنگامی روی می دهد که به سبب کمبود جا در فک برای دندان ها و یا تحلیل استخوان بین دندانی به سبب تروما، ریشه های دو دندان مجاور در تماس با یکدیگر واقع شده و سیمان در همان ناحیه رسوب کند. این پدیده بیشتر در مورد مولرهای دوم و سوم دائمی در فک بالا دیده می شود.

دیلاسریشن(Dilaceration) :

 عبارت است از خمیدگی شدید تاج و یا ریشه یک دندان تشکیل شده، به طوری که محور طولی دندان در آن ناحیه یک زاویه تند یافته باشد.علت آن اغلب ترومای وارده به دندان در هنگام تشکیل آن است. این خمیدگی در هر کجای دندان از خط طوق تا ناحیه آپیکال ممکن است ایجاد شده باشد.

هیپرسمنتوزیس(Hypercementosis) :

 این پدیده به علت افزایش فعالیت سمنتوبلاستیک در ناحیه ثلث آپیکالی ریشه دندان ها ایجاد می شود و ماحصل آن چماقی شدن ریشه دندان به جای شکل طبیعی آن است.

به طور کلی دندان های دائمی موجود در فک، از نظر وضعیت و شکل ریشه ها به چهر درسته تقسیم می شوند که به شرح آن می پردازیم.

یک ریشه ای با ریشه مخروطی :

1.  این گروه شامل شش دندان در هر فک می شود که عبارتند از: سانترال بالا، لاترال بالا و کانین بالا و کانین پایین، پره مولر اول پایین و پره مولر دوم پایین.

یک ریشه ای با ریشه صاف یا نسبتا شبیه به استوانه :

•  این گروه شامل چهار دندان در هر فک می شود که عباتند از پره مولر اول بالا و پره مولر دوم بالا و سانترال پایین و لاترال پایین ( درمورد پره مولر اول بالا اغلب ریشه در ناحیه تپیکال دو شاخه می شود).

دندان های چند ریشه ای :

•  شامل چهار دندان مولر اول و دوم در هر فک می شود.

دندان های عقل :

•  به خصوص در فک بالا معمولا الگوی ثابتی برای شکل ریشه ها تبعیت نمی کنند مثلا ممکن است همچون دندان هایمولر در فک پایین دو ریشه و در فک بالا سه ریشه و یا فقط یک ریشه مخروطی داشته و یا صاحب چندین ریشه متعدد و متباعد باشند.

اتصال ریشه به استخوان آلوئول

    اتصال خارجی ترین لایه ریشه ینی سمان به استخوان آلوئول از طریق بافت نرم پریودونشیوم صورت می گیرد. وظیفه لیگامان پریودنت علاوه بر نگهداری دندان در حفره دندانی، دادن حس، تغذیه، سازندگی، تحلیل و حس خاص (Proprioception)  است. ضخامت کل پریودونشیوم در افراد مختف متفاوت و معمولا بین سه تا چهار میلیمتر است. ضخامت لیگامان پریودونت در انسان از 15/0 تا 38/0 میلیمتر اندازه گیری شده است که این ضخامت در نواحی Crestal  و  Apical  وسیع تر است. رشته های اصلی کلاژن پریودونت به پنج دسته زیر تقسیم می شود:

1. دسته لبه آلوئولی Alveolar Crest           
2. دسته افقی  Horizontal                         
3. دسته مایل  Oblique                             
4. دسته بین ریشه ای Interradicular       
5. دسته نوک ریشه ای  Apical                   

لازم به ذکر است که با بالا رفتن سن، به تدریج از ضخامت غشاء پریودنتال کاسته می شود.

مطالب دیگر

شناخت ساختار پریودنشیوم و نقش حیاتی آن در پایداری دندان‌ها

بافت‌های پریودنشیوم (Periodontium) شامل لثه، سمان ریشه، استخوان آلوئولار و رباط پریودنتال (PDL) است که وظیفه اصلی حمایت، تغذیه و اتصال دندان به استخوان فک را بر عهده دارند. اختلال در سلامت هر یک از این اجزا، به ویژه در اثر بیماری‌های لثه (پریودنتیت)، می‌تواند منجر به تحلیل استخوان و لق شدن دندان‌ها شود. در کلینیک دندانپزشکی دکتر امیر صلح‌جو در مرزداران، ارزیابی سلامت پریودنشیوم با پروبینگ دقیق و رادیوگرافی انجام شده و درمان‌های تخصصی لثه برای ساکنین غرب تهران با متدهای نوین ارائه می‌گردد؛ طرح درمان و برآورد هزینه‌ها پس از معاینه حضوری مشخص می‌شود.

آناتومی دندان‌های مولر (آسیاب بزرگ) و چالش‌های بیومکانیک ترمیم آن‌ها

دندان‌های مولر یا آسیاب بزرگ به دلیل سطح جونده وسیع، تعدد ریشه‌ها و قرارگیری در معرض نیروهای سنگین فشاری، نقش کلیدی در جویدن و حفظ ابعاد عمودی صورت ایفا می‌کنند. مورفولوژی پیچیده کانال‌های ریشه و عمق شیارهای تاجی این دندان‌ها، آن‌ها را مستعد پوسیدگی‌های شدید کرده که اغلب نیازمند درمان‌های تخصصی عصب‌کشی، اینله، آنله یا روکش‌های تمام‌سرامیک است. در مطب دکتر امیر صلح‌جو در مرزداران، ترمیم تخصصی دندان‌های مولر با مواد زیست‌سازگار و تکنولوژی‌های پیشرفته انجام شده و هزینه دقیق خدمات پس از معاینه مشخص می‌شود.

منابع علمی

۱. تغییرات ابعادی و تحلیل استخوان پس از کشیدن دندان

• عنوان: A systematic review of post-extractional alveolar hard and soft tissue dimensional changes in humans
• منبع و پیوند مستقیم: PubMed: 22211303 (Tan WL. et al., 2012 / Clin Oral Implants Res)
• یافته‌های کلیدی: این مرور جامع نشان داد که طی ۳ تا ۶ ماه پس از کشیدن دندان، بیشترین میزان تحلیل استخوان رخ می‌دهد؛ به‌طوری‌که کاهش عرضی استخوان آلوئول حدود ۳.۸ میلی‌متر (یا ۲۹ تا ۶۳ درصد) و کاهش عمودی آن بین ۱.۲ تا ۲ میلی‌متر (یا ۱۱ تا ۲۲ درصد) خواهد بود.
• عنوان: Post-extraction dimensional changes: A systematic review and meta-analysis
• منبع و پیوند مستقیم: PubMed: 33067890 (Couso-Queiruga E. et al., 2021 / J Clin Periodontol)
• یافته‌های کلیدی: تأیید این موضوع که پس از التیام خودبه‌خودی سوکت دندان، میزان مشخصی از ریسوربشن و تحلیل استخوان آلوئول بسته به نوع دندان (قدامی در برابر خلفی و مولارها) رخ می‌دهد.

---

۲. بررسی جامع ساختار سوکت، استخوان باندل و بازسازی استخوان

• عنوان: Learn, unlearn, and relearn post-extraction alveolar socket healing: Evolving knowledge and practices
• منبع و پیوند مستقیم: ScienceDirect / J Dent 2024 (Fok MR, Jin L., 2024)
• یافته‌های کلیدی: مرور پیشرفته‌ای بر ساختار استخوان آلوئول، نقش حیاتی استخوان باندل (Bundle Bone) به‌عنوان ساختاری وابسته به الیاف دندان (PDL) که پس از از دست رفتن دندان به‌سرعت تحلیل می‌رود، و مکانیسم‌های مولکولی و سلولی بازسازی سوکت و حفظ ریج (Ridge Preservation).

---

۳. نتایج بافت‌شناختی و زمان‌بندی تحلیل استخوان

• عنوان: Histological Outcomes of Alveolar Ridge Preservation Versus Spontaneous Healing Following Tooth Extraction: A Systematic Review and Meta-Analysis
• منبع و پیوند مستقیم: PMC12731776 (Benekou I. et al., 2025)
• یافته‌های کلیدی: حدود دو‌سوم از کل کاهش حجم ریج آلوئول در همان ۱۲ هفته اول پس از اکستراکشن رخ می‌دهد. دیواره باکال به دلیل نازک بودن و داشتن سهم عمده‌ای از استخوان باندل، بیشترین حساسیت را به تحلیل سریع دارد.